Ebru - Türk Süsleme Sanatları

Ebru, kâğıt üzerine, özel yöntemlerle yapılan geleneksel bir süsleme sanatıdır. Ebru sözcüğüne köken olarak, bulut anlamına gelen Farsça “ebr” sözcüğü gösterilmektedir. Bu sözcükten türetilen ve “bulut gibi” ya da “bulutumsu” anlamına gelen “ebri” sözcüğü Türkçe'de değişerek “ebru” biçimini almıştır. Gerçekten de ebru bulut izlenimi uyandıran bir görünümdedir. Ebru sözcüğü bir başka görüşe göre “yüz suyu” anlamına gelen Farsça “âb-rûy” tamlamasından gelmektedir.

Ebru sanatının ne zaman ve hangi ülkede ortaya çıktığı bilinmemekle birlikte bu sanatın doğu ülkelerine özgü bir süsleme sanatı olduğu kesindir. Bazı İran kaynaklarında ilk kez Hindistan'da ortaya çıktığı yazılıdır. Hindistan'dan İran'a, oradan da Osmanlılar'a geçmiştir. Gene bazı kaynaklara göre de ebru Türkistan'daki Buhara kentinde doğmuş ve İran yoluyla Osmanlılar'a geçmiştir. Batıda ebru “Türk Kâğıdı” diye adlandırılır.

Ebrunun Yapılması

Ebrunun yapılışı oldukça zevkli ve sabır isteyen bir iştir. Önce uygun bir kâğıt seçmek gerekir. Çünkü her kâğıda ebru yapılmaz. Kâğıt, boyayı iyice emecek nitelikte ve dayanıklı olmalıdır. Eskiden hattatlar (güzel yazı ustaları) yazı yazmak için yüzeyine “ahar” denen özel karışımlı (nişasta ve yumurta akı) bir sıvı sürülen ve bu yüzden “aharlı” denilen kâğıt türünü yeğlerlerdi. Ebrucular ise bu tür kâğıtlar boyayı iyi emmediği için “aharsız” da denen ham kâğıt kullanırlardı.

Ebru yapmak için genellikle dikdörtgen biçiminde, büyükçe ve yayvan bir tekne gerekir. Geven denilen otun gövdesinden elde edilen ve beyaz renkli bir tür zamk olan kitre, belli bir oranda, suyla bir kabın içinde karıştırılır. Kitre yerine salep, keten tohumu, ayva çekirdeği, gazyağı gibi birçok değişik madde de kullanılmaktadır. Kitre ile yapılan bu karışım 12 saat kadar bekletilir ve zaman zaman karıştırılır. Kitre bu süre sonunda erir ve karışım boza kıvamını alır.

Daha sonra küçük fincanlarda ebru için boya hazırlanır. Bu amaçla kullanılacak boya çok ince toz haline getirilmeli ve suda eriyip dağılmayan bitkisel ve kimyasal boyalardan olmamalıdır. Fincanda su ile iyice karıştırılarak sıvılaştırılan boyalara ayrıca iki kahve kaşığı taze sığır ödü katılır. Bu işlemin amacı iyice ezilmiş boyanın dibe çökmeden yüzeyde kalmasını sağlamaktır. Bu biçimde hazırlanan değişik renkteki boyalar özel tekneye boşaltılmış olan boza kıvamındaki sıvının yüzüne serpilir. Yüzeyde birikintiler halinde kalan bu boyalar daha sonra tahta bir çubukla karıştırıldığında ya da yayıldığında şaşırtıcı ve ilginç desenler ortaya çıkar. Ayrıca hazırlayanın isteğine göre belli desenler de elde edilebilir. Bu desenlerin üzerine yatırılan özel kâğıt, 5-10 saniye sonra, iki ucundan tutularak kaydırmadan ve oynatmadan, kitap sayfası açar gibi bir yana doğru kaldırılır. Kâğıt, boyalı tarafı üste gelmek üzere uygun bir yere serilerek kurutulur. Böylece ortaya binlerce ayrıntı ve renk taşıyan desenler çıkar.

Eğer, bu desenlerin arasına bir yazı ya da herhangi bir çiçek motifi yerleştirilmek istenirse, başka bir yöntem uygulanır. Yazı ya da motif, bir kâğıda yazılır ya da çizilir. Keskin bir araçla kenarları kesilip kalıp çıkartılır ve ebru kâğıdına zayıf bir yapıştırıcı ile yapıştırılır. Kâğıdın, yapıştırılan desenin bulunduğu yüzeyi yukarıda anlatıldığı gibi teknenin içine yatırılır. Elde edilen ebru kuruduktan sonra, hafifçe yapıştırılmış olan bölüm sökülünce yazı ya da motiflerin yerleri boş kalır. Bu yöntem hattat ve ebru ustası Necmeddin Okyay (1883-1976) tarafından bulunduğu için bu yöntemle yapılan ebrulara “Necmettin Ebrusu” denir. Ebrunun “battal ebru”, “taraklı ebru”, “çiçekli ebru” gibi daha birçok türü vardır.

Ebru ciltçilikte ve hattatlıkta çok kullanılırdı. Bazen elde edilen ilginç ve güzel desenler bir tablo görünümünde olduğu için bu amaçla da kullanıldığı oldu. Türkler'den Hatip Mehmed Efendi (18.yüzyıl), Şeyh Sadık Efendi (19.yüzyıl), Bekir Efendi (20.yüzyıl başları) gibi çok usta ebru sanatçıları yetişmiştir. Bu sanatın Necmeddin Okyay'dan sonra yetişen son ustaları arasında Mustafa Düzgünman (doğumu 1920) ve Niyazi Sayın (doğumu 1927) özellikle anılabilir.

EBRU KUMAŞ BOYAMA

Öncelikle hangi ebrulama malzemesini kullanacağınıza karar vermelisiniz; boyanın su yüzeyinde yüzmesini saplayacak olan kerajin veya kitre.Kullanılmadığı sürelerde eriyiğin üstü kapatılmalıdır.

KERAJİN:

Soğuk su ile hazılanabilinen kerajin deniz yosunudur. (Bazı cinsleri sıcak su gerektirmektedir.) Kerajin tutkalını 3.-3.1/2 yemekkaşığı kerajini 1 lt.suda çırpıcı le hazırlıyabilirsiniz.Bu tutkalı 50/35 standart tekne için 9 litre su ile karıştırıp yoğunluk ayarını tutturabilirsiniz.Eriyik 12 saat dinlendirilip hava kabarcıklarının kaybolup ince jelatin veya yapışkan bir koyuluğa gelmesi beklenir. Kıvamının kontrolu için damlatılan boyanın açılımı yavaş yavaş irileşen bir damla gibi olmalıdır. Boya dibe çöküyorsa da gevşek olduğunu ve boya ayarı gerektiğini anlarız.Gazete kağıtları ile yüzey temizliği yapabiliriz.


KİTRE:

Ben hem boya da hem de ebrulama malzemesi olarak geleneksel malzememiz olan kitreyi bütün risklerine rağmen tercih etmekteyim.Çünkü, boyalı kumaş yıkandıkça solabilmektedir. Bu eriyiği hazırlarken çok dikkatli olmak gerekir. 1-1.1/5 yemekkaşığı kitre 2 lt.su ile çözdürülür. (arı su) 3-4 gün dinlendirilir. El ile karıştırılıp, tekneye aktarılırken tülbentten süzülerek kitre parçacacıklarının kalmaması sağlanır. Katılacak ilave su miktarını ve kıvamını deneyerek ve kıvam,boya ayarı yaparak bulabiliriiz.


ŞAP:

Boyanın kumaşa sabitlenebilmesi için kumaş şaplanmalıdır. 50 gr. kaya şap 1lt sıcak su ile eritilir.(bazı kaynaklar 3 yemek kaşığı şap250 gr.soğuk su)Kumaş düz bir şekilde ,kırıştırılmadan şapa yatırılır.Kurutulup,ütülenir.İlk önce ortasından, daha sonra köşeleri bırakarak ebrulanmış yüzeye yatırılır.Nazikçe sıyırarak tekneden alınan kumaş, soğuk suda durulanır.Fiksatici veya tersten ütüleyerek boya fiklenir. Bütün kumaşlar el yıkama.